Castell Deudraeth

NODWCH YN GAREDIG FE FYDD CASTELL DEUDRAETH AR GAU RHWNG 7FED IONAWR A 7 CHWEFROR 2013 AM GWAITH CYNNAL A CHADW HANFODOL

Mae'n debyg mai bwthyn o'r 18fed ganrif yw cnewyllyn Castell Deudraeth (18fed g., estyniad 1850au; rhestrwyd yn Radd II), a gafodd ei ehangu ar ddechrau'r 19fed ganrif yn blasty sylweddol a adwaenid fel Bron Eryri. Yn 1841 fe'i prynwyd gan David Williams (1799-1869), twrne, tirfeddiannwr a'r Aelod Seneddol Rhyddfrydol cyntaf dros Feirionnydd. Yn ystod y 1850au, aeth ati i'w ehangu a'i droi yn blasty caerog a'i ail-enwi yn Gastell Deudraeth. Daw'r enw hwn o'r Castell Deudraeth gwreiddiol a godwyd tua 1175 gan Gruffydd ap Cynan ab Owain Gwynedd ar graig uwchlaw'r aber sydd erbyn heddiw yn edrych dros bentref Portmeirion.
Yr oedd pensaer David Williams, na wyddom ei enw, yn amlwg wedi'i ddylanwadu'n gryf gan dai castell John Nash. Mae'r cynllun mewn arddull fila gyda nifer fechan o brif ystafelloedd, a'r ceginau yn ffurfio rhan o ffrynt caerog a thyrog yr adeilad. Mae'r nodweddion pensaernïol Gothig a Thuduraidd yn cynnwys portsh bwaog a drysau llithro haearn gyr tebyg i borthcwlis, a lle tân barwnaidd (dde).

Prynodd Clough y Castell yn 1931 gan Ymddiriedolwyr ystad ei ewythr Syr Osmond Williams, Bt., AS, Arglwydd Raglaw a Chwnstabl Castell Harlech. Ychwanegodd y pryniant hwn yn sylweddol at Ystad Portmeirion gan ei fod yn cynnwys coedlannau a thir parc a derfynai ar ei diroedd presennol, ynghyd â'r brif lôn fynediad. Yr oedd gan Clough ddiddordeb yn y Castell fel ffynhonnell botensial o ystafelloedd ar gyfer ei bentref, fel a eglurai yn ail argraffiad ei Lyfryn (1932): "....mae'r dwsin neu fwy o lofftydd da sydd ynddo yn demtasiwn i dafarnwr sy'n brin o le yn barhaus, gyda lle cyffyrddus i gryn ugain o westeion ychwanegol prin wyth gan llath i ffwrdd." Ond trwy fod y rhyfel wedi dechrau a thân yn ei gartref ei hun, a bod yn rhaid iddo orffen Portmeirion yn anad dim, bu'n rhaid i Clough anghofio am ei uchelgais o integreiddio Castell Deudraeth o fewn y pentref. Ar ôl cyfnod byr fel rhan o'r gwesty, rhwng 1940 a 1957 fe'i cymerwyd drosodd gan ysgol breifat i blant bach ac, o hynny ymlaen, llety ar gyfer y staff ydoedd.

Elusen gofrestredig o'r enw Ail Sefydliad Portmeirion yw perchennog Portmeirion. Yr oedd consyrn Clough am gadwraeth yn amlwg yn ei adeiladau ei hun a chredai, trwy i Elusen fod yn berchen arnynt, y byddai'n helpu i sicrhau eu cadw at fwynhad cenedlaethau'r dyfodol. Yn 1973 rhestrwyd yr adeiladau ym Mhortmeirion yn Radd II ac, yn 1993, dynodwyd Portmeirion yn Ardal Gadwraeth. Mae caniatâd cynllunio a chaniatâd adeilad rhestredig wedi eu rhoi i adfer Castell Deudraeth a'i erddi yn ôl y cysyniad gwreiddiol yr oedd gan Clough ar ei gyfer yn 1932.
Cefnogir y prosiect gan Gronfa'r Loteri Dreftadaeth a hefyd gan Gronfa Datblygu Rhanbarthau Ewrop a Bwrdd Croeso Cymru, ynghyd ag Ail Ymddiriedolaeth Portmeirion a'i denant, Portmeirion Cyf.

Mae'r Castell wedi'i leoli ar dir Portmeirion, ar safle gwastad gyda'r ddaear yn codi y tu ôl iddo ac yn disgyn o'i flaen rhwng dau aber. Cyrhaeddir yr adeilad ar hyd y brif lôn trwy ystad Portmeirion. Lleolir y cyfan gyda iard raean i un ochr a lawntiau o'i flaen sy'n cysylltu i'r ardd ffurfiol i'r gorllewin.