Caffi Sgwâr

Mae Caffi'r Sgwar yn siop goffi ar lawr gwaelod y Tollty ar Sgwar y Batri.

Mae'r Tollty (1929; rhestrwyd yn Radd II yn 1971) yn adeilad o gymeriad hynafol gyda'i loriau uwch bargodol a'i estyll tywydd. Yn y cefn, i gyfeiriad y môr, mae twr gwylio ar y llawr uchaf un. Fe'i disgrifiwyd gan Clough fel "yr adeilad estyll duon yna, a'i olwg braidd Norwyaidd". Dyma un o'r adeiladau cyntaf a godwyd fel rhan o grwp o gwmpas Sgwâr Staff Caffi'r Sgwary Batri. Mae wedi ei addurno gyda phlaciau, clychau ac arwyddion gan gynnwys cerflun pren o San Pedr wedi'i beintio ar falconi gyda chanopi bychan uwch ei ben (byddai wedi bod yn fwy oni bai am gamgymeriad yn y ffowndri ond tybiai Clough na fyddai ots gan San Pedr). Yr oedd y gloch yn galw ar geidwad y porth a gellid gostwng y polyn glas a gwyn i wahardd a rhoi mynediad - yn 1929 dyma derfyn allanol y pentref.

Yr addurn hynotaf ar y Tollty yw'r torlun dafad gan Susan Williams-Ellis. Gofynnodd Clough iddi ei gynllunio ar gyfer y Siop Wlân Gymreig. Mae darlun hanner graddfa gwreiddiol Clough, sy'n dyddio'n ôl i Fawrth 1957, ynghyd â gwaith graddfa lawn Susan, ill dau wedi goroesi ac erbyn heddiw i'w gweld yn Neuadd y Dre. Peintiodd nifer o furluniau i'w thad, un o'r rhai mwyaf nodedig yw'r Gyfarchfa ynghyd â'r un ar Lety'r Foneddiges a'r plac ar Neifion. Cynlluniodd nifer o'r defnyddiau a'r carpedi a ddefnyddir yn y pentref a gwaith Susan yw'r holl lestri a ddefnyddir ym Mhortmeirion.

Codwyd Tollty yn 1928 yn yr arddull Celf a Chrefft sy'n nodweddu cyfnod cynnar Portmeirion. Hwn oedd tollborth gwreiddiol y pentref ar gyrion Sgwâr y Batri, llecyn bach cysgodol gyda cherrig crynion ar lawr, ffynnon flodau yn y canol a siopau bychain oddi amgylch.

Mae Caffi'r Sgwar ar agor o'r 1 Ebrill i'r 31 Hydref ac ar agor tan 7 o'r gloch y nos yn ystod gwyliau ysgol.
Gweler hefyd: