Hanes

Braslun o'r Hanes

Ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at Bortmeirion gan Gerallt Gymro yn 1188: "Bu inni groesi Traeth Mawr a Thraeth Bychan. Dyma ddwy fraich y môr, un yn fawr a'r llall yn fach. Codwyd dau gastell cerrig yno yn ddiweddar. Meibion Cynan sydd piau'r un a elwir yn Gastell Deudraeth ac fe'i lleolir yn ardal Eifionydd, yn wynebu Mynyddoedd y gogledd.". Sonnir am gastell Aber Iau gan Edward Lhuyd yn Parochalia II (1700). Yr oedd gan Aber Iâ ffowndri, iard longau fechan ac ychydig o fythynnod. Yn 1814 cafodd ei breswylydd mwyaf ysgeler, yr Hwntw Mawr, ei grogi'n gyhoeddus yn Nolgellau am lofruddio morwyn leol. Erbyn y 1850au fodd bynnag, yr oedd naws mwy bonheddig i'r lle. Yn 1861 ysgrifennodd Richard Richards y disgrifiad hwn: "doedd yno'r un adyn byw, dim ond haid o hwyaid estron ar lyn bychan, a dau fwnci a roddai'r argraff, o'u sŵn, fy mod yno'n tresmasu. Yr oedd yr ardd ei hun yn un hyfryd, a'r waliau'n goed ffrwythau drostynt …….Aberia, yna ddarllennydd hoff, fe welir plasty hardd ar lan Traeth Bach, ym Meirionnydd." (Brasluniau pin ac inc).

Prynodd Clough y safle yn 1925 am lai na £5,000. Pryd hynny, fel yr ysgrifennodd Clough, yr oedd "mewn cyflwr difrifol o ddiffyg ymgeledd - wedi'i adael ers talwm gan y rhamantwyr hynny a welodd apêl unigryw a phosibiliadau'r penrhyn prydferth hwn ond a gollodd rheolaeth ar eu tirlunio mawreddog........a mynd yn fethdalwyr." Yn ddi-oed, penderfynodd Clough newid ei enw o fod yn Aber Iâ i fod yn Bortmeirion: Port oherwydd ei leoliad ar hyd yr arfordir a Meirion gan mai dyma'r Gymraeg am Merioneth, y sir lle safai o'i mewn. Ymddangosodd yr erthygl cyntaf am Bortmeirion yn The Architects Journal (Ionawr 6, 1926) ynghyd â llun o fodelau graddfa a dyluniadau arbrofol a baratowyd gan Clough i wneud argraff ar ddarpar fuddsoddwyr. Yn yr erthygl hwn dywed John Rothenstein: "Ar hyd arfordir Gogledd Cymru, nepell o'i hen gartref ei hun, Plas Brondanw, mae wedi prynu'r hyn a dybia i fod yn safle delfrydol, ac mae wrthi'n cynllunio ac yn modelu ar gyfer codi pentref cyfan arno. Bydd canlyniadau ei gynllun yn sylweddol a dylai wneud llawer i chwalu'r syniad presennol, sef er y dylid cynllunio tai yn ofalus, y gall trefi godi trwy hap a damwain."

Yr oedd y syniad o greu pentref arfordirol clòs eisoes wedi gwreiddio ym meddwl Clough rai blynyddoedd cyn iddo ddod o hyd i'r safle perffaith. Er i Clough awgrymu'n ddiweddarach na chafodd y datblygiad ei gynllunio, mae'r brasluniau a'r modelau hyn yn awgrymu'n wahanol. Ymddengys fod ganddo weledigaeth glir ar gyfer y pentref o'r cychwyn a'i fod wedi aros yn driw i'r weledigaeth honno i raddau helaeth. Codwyd Portmeirion mewn dau gyfnod: rhwng 1925 a 1939 cafodd y safle ei 'begio' ac fe godwyd ei adeiladau mwyaf nodedig. Rhwng 1954-76 aeth ati i ychwanegu'r manylion. Yr oedd arddull yr ail gyfnod yn nodweddiadol glasurol neu'n Baladaidd, mewn gwrthgyferbyniad llwyr i arddull Celf a Chrefft ei waith blaenorol. Achubwyd sawl adeilad rhag eu dymchwel, gan arwain at i Clough ddisgrifio'r lle fel "cartref i adeiladau chwâl".

"Rhyfedd yw pleserau'r pensaer", ysgrifennai yn 1924. "Bydd yn gorwedd yn effro yn y nos tra'n gwrando ar y storm ac yn meddwl am y glaw'n curo ar ei doeau, gwêl yr haul yn dychwelyd gan feddwl mai i union haul o'r fath y gwnaed saernïaeth ei gerrig i daflu cysgod." Codwyd ei adeilad olaf pan oedd yn 93 mlwydd oed. Rhoddodd Portmeirion bleser i Clough gydol ei oes a'i obaith oedd y byddai'n rhoi yr un mwynhad i eraill. Ei arwyddair oedd "Trysori'r Gorffennol, Addurno'r Presennol, Codi ar gyfer y Dyfodol." Brwydrai dros harddwch, "yr hanfod rhyfedd hwnnw".

Mae Portmeirion a Phlas Brondanw ym mherchnogaeth elusen gofrestredig o'r enw Ail Ymddiriedolaeth Portmeirion